Fındık Bahçelerini Zirai Dondan Koruma Yöntemleri

Zirai Don Nedir?

Zirai don, hava sıcaklığının bitkilerin dayanabileceği seviyenin altına düşmesi sonucu oluşan ve bitkisel dokularda hasara yol açan meteorolojik olaydır. Fındık, Karadeniz bölgesinin en önemli tarım ürünü olup özellikle ilkbahar geç donları çiçeklenme dönemindeki bahçelerde ciddi verim kayıplarına neden olabilir.

ℹ️

Fındığın Soğuğa Dayanıklılığı

Fındık bitkisinin soğuğa dayanıklılığı fenolojik evresine göre büyük farklılık gösterir:

Tam dinlenme dönemi: −25°C’ye kadar dayanabilir
Erkek çiçekler (amentler): −8°C’de tamamen ölür
Dişi çiçekler: −16°C’de tamamen ölür
Sürgün ve meyve gelişimi: 0°C altındaki sıcaklıklarda hasar başlar

Don Hasarının Belirtileri

Don hasarı, fındık bitkisinin farklı organlarında değişik biçimlerde kendini gösterir.

Çiçeklerde

Erkek çiçekler (amentler) kararır ve kurur; polen salımı durur
Dişi çiçeklerin stigmaları kahverengileşir ve döllenmez
Çiçeklenme dönemindeki don, o yılın tüm verimini sıfırlayabilir

Sürgün ve Tomurcuklarda

Yeni sürgünler su kaybederek solar ve uçlardan geriye doğru kurur
Tomurcuklar donarak patlayabilir veya açılmadan ölür
Kabuk dokusu altında kahverengileşme görülür

Meyve ve Zuruflarda

Küçük meyveler dökülür veya gelişimini tamamlayamaz
Zuruflarda lekelenme ve renk değişikliği oluşur
İç fındıkta boşluk ve buruşma meydana gelir

⚠️

Kritik Dönem: Şubat-Nisan

Karadeniz bölgesinde fındıklar için en tehlikeli don dönemi Şubat sonu ile Nisan ayları arasıdır. Bu dönemde çiçeklenme başlamış, ancak meyve tutumu henüz gerçekleşmemiştir. Tek bir gece donun tüm mahsulü yok etme riski vardır.

Aktif Koruma Yöntemleri

Aktif yöntemler, don tehlikesi yaklaştığında veya don oluştuğu sırada uygulanan müdahale teknikleridir.

1. Duman Yöntemi

Bahçenin çeşitli noktalarında bol duman çıkaran malzemeler (sap, saman, kuru ot, ıslak odun) yakılarak toprağa yakın hava tabakasının soğumasının önüne geçilir. Duman, ısı kaybını yavaşlatan bir örtü görevi görür.

Uygulama:

Bahçe alanının her 500-1000 m²’si için bir ateş noktası oluşturun
Don beklenen gecede, sıcaklık +2°C’ye düştüğünde yakmaya başlayın
Güneş doğup sıcaklık yükselene kadar dumanı sürdürün
Rüzgarlı gecelerde etkisi azalır

2. Yağmurlama Sulama

Suyun donma anında açığa çıkardığı gizli ısı (80 kal/g) sayesinde bitki yüzeyi 0°C civarında tutulur. En etkili aktif koruma yöntemlerinden biridir.

Uygulama:

Don başlamadan önce yağmurlama açılmalıdır
Don sona erip buz eriyene kadar kesintisiz çalıştırılmalıdır
Saatte 2,5-3 mm su uygulanması yeterlidir
Erken kapatılması durumunda buharlaşma soğuması ile hasar artabilir

🚫

Yağmurlama Uyarısı

Yağmurlama sulamasını don tamamen geçmeden kesinlikle kapatmayın. Erken kapatma, buz üzerinden buharlaşma yoluyla sıcaklığı daha da düşürür ve hasarı artırır.

3. Ön Sulama (Don Öncesi Sulama)

Don beklenmeden 1-2 gün önce bahçenin sulanmasıdır. Islak toprak, kuru toprağa göre çok daha fazla ısı depolar ve geceleri bu ısıyı yavaşça serbest bırakarak toprak yüzey sıcaklığını 1-3°C yüksek tutar.

4. Fiziksel Örtüleme

Hasır, bez örtü veya tarımsal don brandası ile ağaçların üzeri örtülerek radyasyon yoluyla ısı kaybı engellenir. Özellikle genç fidanlar ve bodur bahçelerde etkilidir.

Dikkat edilecekler:

Örtü, bitkiyle doğrudan temas etmemeli; destek çerçevesi kullanılmalıdır
Gündüz saatlerinde örtü kaldırılarak havalandırma sağlanmalıdır

5. Hava Sirkülasyonu (Ventilatör)

Yüksek direkler üzerine monte edilen büyük rüzgar makineleri (frost fan) ile üst katlardaki sıcak havanın aşağıya yönlendirilmesi sağlanır. Radyasyon donlarında etkili olan bu yöntem, her ventilatör yaklaşık 4-5 hektarlık bir alanı koruyabilir.

6. Direkt Isıtma

Bahçe içine yerleştirilen ısıtıcılar, sobalar veya yakıt kapları ile hava doğrudan ısıtılır. Hektarda 100-150 adet ısıtıcı gerektirir; maliyetli ancak etkili bir yöntemdir.

Kültürel (Pasif) Önlemler

Kültürel önlemler, don hasarı riskini uzun vadede azaltan planlama ve bakım uygulamalarıdır.

Dona Dayanıklı Çeşit Seçimi

Çeşit seçimi, don hasarına karşı alınacak en temel önlemdir. Geç çiçeklenen çeşitler, ilkbahar geç donlarından daha az etkilenir.

Çeşit	Çiçeklenme Zamanı	Don Dayanımı	Not
Foşa	Geç	Yüksek	İlkbahar donlarına en dayanıklı çeşitlerden
Çakıldak	Geç	Yüksek	Geç çiçeklenmesiyle öne çıkar
Tombul	Orta	Orta	Karadeniz’in en yaygın çeşidi
Palaz	Orta-erken	Orta-düşük	Erken çiçeklenme riski taşır

💡

Çeşit Çeşitlendirmesi

Bahçenizde birden fazla çeşit bulundurarak çiçeklenme dönemini yayabilirsiniz. Böylece tek bir don olayının tüm mahsulü yok etme riski azalır. Foşa ve Çakıldak gibi geç çiçeklenen çeşitleri diğer çeşitlerle birlikte dikin.

Gübre Yönetimi

Aşırı azotlu gübrelemeden kaçının: Yüksek azot, bitkinin geç sürgün vermesine ve dokularda su oranının artmasına neden olarak don hassasiyetini yükseltir
Potasyumlu gübreleme uygulayın: Potasyum hücrelerdeki ozmotik basıncı artırarak donma noktasını düşürür ve bitkinin soğuğa toleransını iyileştirir
Dengeli gübreleme programı için Gübreleme programı rehberimize bakın

Rüzgar Perdesi Oluşturma

Bahçe kenarlarına dikilen sık dallı ağaçlar veya çit bitkileri, soğuk rüzgar akımlarını keserek bahçe içi sıcaklığı 2-3°C yukarıda tutabilir. Rüzgar perdesi, bahçenin hakim rüzgar yönüne dik olarak yerleştirilmelidir.

Bahçe Konumu ve Arazi Seçimi

Çukur alanlardan kaçının: Soğuk hava ağır olduğundan çukurlarda birikir (don cebi oluşturur)
Yamaç arazileri tercih edin: Hava drenajı iyi olan yamaçlarda soğuk hava birikimi engellenir
Güneye bakan yamaçlar: Daha fazla güneş alarak toprağı daha iyi ısıtır

Don Tahmini ve Erken Uyarı

Etkili don koruması için doğru zamanlama büyük önem taşır. Don tahmininde şu unsurlara dikkat edin:

Meteoroloji uyarılarını takip edin: İl ve ilçe tarım müdürlüklerinin don uyarı bültenlerini izleyin
Bahçeye termometre kurun: Minimum-maksimum termometre ile gece sıcaklıklarını kaydedin
Hava durumu göstergeleri: Bulutsuz gece, düşük nem, rüzgarsız hava ve ani basınç değişimleri don habercisidir
Dijital sensörler: Toprak ve hava sıcaklığını sürekli ölçen sensörlerle anlık takip yapılabilir

Tarım Sigortası (TARSİM)

Tüm önlemlere rağmen don hasarı yaşanabilir. TARSİM (Tarım Sigortaları Havuzu) aracılığıyla fındık bahçenizi don, dolu ve diğer doğal afetlere karşı sigortalatabilirsiniz.

ℹ️

TARSİM Don Sigortası

Devlet prim desteği ile sigorta maliyeti düşürülmüştür
Don hasarı tespiti, TARSİM eksperleri tarafından yapılır
Başvurular hasar gerçekleştikten sonra 7 gün içinde yapılmalıdır
Detaylı bilgi için: tarsim.org.tr

Sonuç

Zirai don, Karadeniz bölgesinde fındık üretimini tehdit eden önemli bir doğal afettir. Ancak doğru planlama ve zamanında müdahale ile hasarı en aza indirmek mümkündür.

Özetlemek gerekirse:

Fındık, tam dinlenmede −25°C’ye dayanabilir; ancak çiçeklenme döneminde don hasarına çok duyarlıdır
Yağmurlama sulama ve duman yöntemi en yaygın aktif koruma teknikleridir
Foşa ve Çakıldak gibi geç çiçeklenen çeşitler, ilkbahar donlarına karşı doğal koruma sağlar
Aşırı azotlu gübrelemeden kaçınarak, potasyumlu gübreleme ile bitkinin soğuk toleransını artırın
Meteoroloji uyarılarını takip edin ve bahçenize termometre kurun
TARSİM sigortası ile olası zararı güvence altına alın

Fındık bakımının tüm aşamaları için Fındık rehberimizi inceleyin. Kış dönemi bakım detayları için Ocak ve Şubat bakım takvimlerimize bakabilirsiniz.

📚 Samsun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü 📚 Fındık Araştırma Enstitüsü 📚 Ordu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü