Bakanlık birkaç gün önce “Gübre tedarikinde sorun yok” diyordu. Şimdi 2016’dan beri terör riski nedeniyle yasaklı olan %33’lük amonyum nitrat gübresi serbest bırakılıyor. Sorun yoksa bu kapı neden açıldı? İşin aslı şu: Hürmüz Boğazı krizi gübre piyasasını öyle bir vurdu ki, Bakanlık 9 yıldır güvenlik gerekçesiyle dokunmadığı bir ürünü yeniden sahaya sürmek zorunda kaldı.
Ne Oldu?
Tarım ve Orman Bakanlığı, 81 il valiliğine gönderdiği genelgeyle %33’lük amonyum nitrat (AN 33) gübresinin üretim, satış ve sevkiyatına 30 Mayıs 2026 tarihine kadar geçici izin verdi.
Aynı dönemde alınan diğer önlemler:
- Üre, amonyum sülfat ve amonyum nitrat gübrelerinin ithalatındaki gümrük vergileri sıfırlandı
- AN 33 ve CAN 26 gübrelerinin ihracatı yasaklandı (iç arzı korumak için)
Neden 9 Yıl Önce Yasaklanmıştı?
8 Haziran 2016’da nitratlı gübrelerin satışı ve sevkiyatı tamamen durdurulmuştu. Nedeni: amonyum nitrat, el yapımı patlayıcı (EYP) üretiminde kullanılabilir.
- Terör örgütleri gübreyi patlayıcı yapımında kullanıyordu — Batman, Diyarbakır ve Siirt’te baskınlarda gübreden yapılmış EYP’ler ele geçirilmişti
- 2004 İstanbul saldırılarında amonyum nitrat kullanılmış, güvenlik birimleri o tarihten bu yana sıkı takipteydi
- 2020 Beyrut patlaması riski hatırlattı: limanda depolanan 2.750 ton amonyum nitrat infilak etmiş, 300.000 kişi evsiz kalmıştı
Yasak sonrasında çiftçilere daha güvenli olan %26’lık CAN (Kalsiyum Amonyum Nitrat) sunulmuştu. CAN 26’da kireçtaşı katkısı ile patlayıcılık özelliği gideriliyor.
Amonyum Nitrat Neden Tehlikeli?
Saf amonyum nitrat yanıcı değildir, ancak yüksek sıcaklık veya ateşle temas ettiğinde şiddetli şekilde patlayabilir. 2020 Beyrut patlaması bunun en dramatik örneği. CAN 26’da kireçtaşı eklenerek bu risk ortadan kaldırılır, ancak AN 33’te böyle bir tampon yok. Bu nedenle güvenlik kontrolleri kritik.
Peki Neden Şimdi Serbest?
Tek kelimeyle: Hürmüz Boğazı krizi.
Mart başında ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri operasyonları küresel gübre piyasasını altüst etti:
- Dünya gübre ticaretinin ~üçte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor
- QatarEnergy üretimi durdurdu, İran zaten ikinci büyük üre ihracatçısı
- Küresel üre fiyatı bir haftada 195 dolar artarak 575-635 $/ton bandına fırladı
- Türkiye’de Tarım Kredi 10 günde 5 kez zam yaptı, üre 30.000 TL/ton’u aştı
- Gübre satışları karne sistemine bağlandı
Bakanlık bu ortamda yerli üretim kapasitesini devreye alarak ithal üreye bağımlılığı azaltmak istiyor. AN 33, yerli fabrikalarda üretilebilir — döviz gerektirmez.
AN 33 ile CAN 26 ve Üre Arasındaki Fark Ne?
| Özellik | AN 33 | CAN 26 | Üre (%46) |
|---|---|---|---|
| Azot oranı | %33 | %26 | %46 |
| Azot formu | %50 nitrat + %50 amonyum | %50 nitrat + %50 amonyum | %100 amid |
| Bitki emilim hızı | Hızlı (nitrat anında alınır) | Hızlı | Yavaş (toprakta dönüşmesi gerekir) |
| Kuru tarıma uygunluk | Yüksek | Yüksek | Düşük-orta |
| Uçuculuk | Düşük | Düşük | Yüksek (amonyak kaybı) |
| Patlayıcılık riski | Var | Yok (kireçle stabilize) | Yok |
| Üretim | Yerli | Yerli | %90+ ithal |
Çiftçinin AN 33’ü neden istediğini anlamak önemli: Nitrat azotu toprağa atıldığı anda bitki tarafından emilebiliyor — dönüşüm beklemiyor. Amonyum kısmı ise toprakta tutularak uzun vadeli besleme sağlıyor. Bu çift mekanizma, özellikle sulama imkanı sınırlı kuru tarım arazilerinde büyük avantaj.
Birim Azot Maliyeti
Gübre seçiminde torba fiyatına değil, 1 kg saf azotun maliyetine bakın:
- Üre (%46): 29.900 TL/ton → 1 kg azot ≈ 65 TL
- CAN 26: ~14.000 TL/ton → 1 kg azot ≈ 54 TL
- AN 33: Fiyat henüz açıklanmadı ama yerli üretim avantajıyla CAN ve üre arasında olması bekleniyor
Fabrikalar Hazır mı?
İşte asıl soru bu. AN 33 kararı heyecan yarattı ama sahada ciddi soru işaretleri var:
| Fabrika | Kapasite | Durum |
|---|---|---|
| Bağfaş (Bandırma) | 550-660 bin ton/yıl AN/CAN | En hazır tesis — granüle AN üretim deneyimi var |
| Toros Gübre (Mersin) | Büyük kapasite, CAN 26 üretiyor | CAN → AN geçişi teknik olarak mümkün |
| Gemlik Gübre (Bursa) | CAN 26 üretiyor | Dönüşüm süresi belirsiz |
| İGSAŞ (Kocaeli) | CAN 26 üreticisi | Kapasite değerlendirmesi devam ediyor |
Teknik olarak CAN 26’dan AN 33’e geçiş nispeten basit — kireçtaşı katkısını kaldırmak yeterli. Ama güvenlik protokollerinin güncellenmesi, depolama koşullarının değiştirilmesi ve personel eğitimi zaman alıyor.
Takvim Çok Dar
30 Mayıs’a kadar sadece 2,5 ay var. Fabrikaların üretim bandını devirmesi, güvenlik sertifikalarını alması, üretmesi ve dağıtması gereken süre çok kısıtlı. Sektör temsilcileri bu durumun “plansız bir hamle” olabileceği konusunda endişeli. Yani rafta AN 33 bulmak biraz zaman alabilir.
Güvenlik Nasıl Sağlanacak?
Bakanlık, AN 33’ün kontrolsüz dağılımını önlemek için sıkı kurallar belirledi:
- ÇKS zorunlu — Çiftçi Kayıt Sistemi’ne kayıtlı olmayan çiftçilere satış yapılmayacak
- GTS hak edişi — Gübre Takip Sistemi üzerinden, arazinizin büyüklüğüne ve ürün desenine göre alabileceğiniz miktar belirlenecek
- Sevkiyat takibi — Üreticiden dağıtıcıya tüm sevkler GTS üzerinden izlenecek
- Stok kontrolü — Dağıtıcılar, stok kabulü yapmadan satış yapamayacak
- İhracat yasağı — AN 33 ve CAN 26’nın ihracatı tamamen yasaklandı
- Sanayi ayrımı — Tarım dışı kullanım için Bakanlık’tan ayrı izin gerekiyor
”Sorun Yok” Denmişti, Kapılar Açıldı
İşin en çarpıcı tarafı bu. Birkaç gün önce Bakan Yumaklı “gübre arzında sorun yaşamıyoruz” demişti. Şimdi 9 yıldır güvenlik nedeniyle kapalı tutulan bir ürün aceleyle sahaya sürülüyor, gübre satışları karne sistemine bağlanıyor, ihracat yasaklanıyor.
Bu tedbirlerin hepsi birden alınması, durumun söylenenden çok daha ciddi olduğuna işaret ediyor. “Sıkıntı yok” demekle sıkıntının olmadığı aynı şey değil.
Şimdi Ne Yapmalısınız?
-
Hemen koşup AN 33 aramayın — Fabrikalar henüz üretime geçmedi. İlk partiler muhtemelen mart sonu - nisan başında piyasaya çıkacak
-
ÇKS kaydınızı kontrol edin — AN 33 satın almak için ÇKS’ye kayıtlı olmanız şart. Kaydınız güncel değilse il/ilçe tarım müdürlüğüne başvurun
-
GTS hak edişinizi öğrenin — Arazinizin büyüklüğüne göre ne kadar AN 33 alabileceğiniz belirlenecek
-
Mevcut CAN 26 stoku varsa kullanın — CAN 26 aynı azot formlarını içeriyor (nitrat + amonyum), sadece azot oranı daha düşük. AN 33 beklerken ekim zamanını kaçırmayın
-
Fiyatları takip edin — AN 33 yerli üretim olacağı için üreye göre daha uygun olması bekleniyor ama kesin fiyat henüz açıklanmadı
AN 33 mü CAN 26 mı?
Teknik olarak ikisi de aynı azot formlarını (nitrat + amonyum) içeriyor. Fark sadece konsantrasyonda: AN 33’te %33 azot, CAN 26’da %26. Yani AN 33 ile aynı miktarda azot için daha az gübre atmanız yeterli. 100 kg CAN 26 yerine yaklaşık 79 kg AN 33 kullanabilirsiniz. Bu da nakliye ve işçilik tasarrufu demek.
Büyük Resim
Bu karar tek başına gübre krizini çözmeyecek. Ama Bakanlığın elindeki araçlardan birini daha devreye aldığını gösteriyor. Sırayla:
- Gümrük vergileri sıfırlandı ✓
- AN 33 yasağı geçici olarak kaldırıldı ✓
- İhracat yasaklandı ✓
- Mazot-gübre desteği %27 artırıldı ✓
Asıl soru şu: Hürmüz krizi ne kadar sürecek? Boğaz açılırsa küresel fiyatlar hızla gerileyebilir. Açılmazsa, 30 Mayıs’ta biten AN 33 izninin uzatılması kaçınılmaz olacak. Çiftçi olarak yapabileceğiniz en iyi şey: mevcut gübrenizle ekiminizi aksatmamak ve yeni seçenekleri fiyat-performans bazında değerlendirmek.
📚 Kaynaklar
İlgili Bahçe Rehberleri
Daha Fazla Tarım Politikaları Haberi
Tarlaya Sensör, Gökyüzüne Dron: Yapay Zeka Artık Patates Tarlasında
AB destekli bir proje ile İzmir ve Afyon'daki patates tarlalarına sensör ve dron girdi. Hastalık erken teşhisi, sulama optimizasyonu ve rekolte tahmini yapan sistem çiftçiye ne vadediyor?
Çiftçi Neden Sözleşmeli Tarıma Mecbur Kalıyor?
Girdi maliyetleri katlanırken çiftçiler sözleşmeli üretime yöneliyor. Peki bu model gerçekten çiftçiyi kurtarır mı, yoksa bağımlı mı kılar? İşte bilinmesi gerekenler.
Gübre Krizi mi Var? Bakanlık Ne Diyor, Sahada Durum Ne?
Bakan Yumaklı gübre tedarikinde sorun olmadığını söylüyor, gümrük vergileri sıfırlandı. Peki sahada fiyatlar neden yükseliyor? İşte bildiklerimiz.
939 Milyar TL Tarım Desteği: Rakamların Arkasında Ne Var?
Cumhurbaşkanı 2026'da tarıma 939 milyar TL destek açıkladı. Peki bu para gerçekte neye yetiyor? Geçen yılla karşılaştırma, çiftçiye düşen pay ve yeni uygulamalar.
