Amonyum Nitrat (%33, 33-0-0): Fındıkta Kullanımı, Dozu ve Yıkanma Riski

Amonyum Nitrat (33-0-0) Nedir?

Amonyum nitrat (NH₄NO₃), halk arasında “%33’lük nitrat” ya da kısaca AN 33 olarak bilinen, beyaz renkli, granül veya pril yapıda bir azotlu üst gübredir. Gübre formülünde 33-0-0 olarak gösterilir: fosfor ve potasyum içermez.

Adını, azotunu iki ayrı kimyasal formda taşımasından alır. Ege Gübre’nin ürün bilgisine göre gübredeki %33 azotun yarısı amonyum azotu (%16,5 NH₄-N), yarısı nitrat azotudur (%16,5 NO₃-N). Suda hızlı ve kalıntısız çözünür; bu sayede hem etkisi çabuk başlar hem de amonyum kısmı sayesinde etki süresi diğer bazı azotlu gübrelere göre uzar.

Özellik	Değer
Formül	NH₄NO₃ (33-0-0)
Toplam azot (N)	%33
Amonyum azotu (NH₄-N)	%16,5
Nitrat azotu (NO₃-N)	%16,5
Fosfor / Potasyum	İçermez
Dolgu maddesi	Yok (kireç içermez)
Çözünürlük	Suda hızlı ve kalıntısız
Fiziksel yapı	Beyaz granül veya pril
En büyük zayıflığı	Nitrat kısmının yıkanması
Satış ve depolama	Mevzuata tabi — bkz. aşağıdaki bölüm

CAN’dan Farkı Ne?

Bu iki gübre sürekli birbirine karıştırılır, çünkü azot formları birebir aynıdır: ikisinde de azotun yarısı amonyum, yarısı nitrattır. Fark, gübrenin içine ne konduğudur.

Kalsiyum amonyum nitratta (CAN, 26-0-0) üretim sırasında kireç (CaCO₃) veya dolomit kireci dolgusu eklenir. Bu dolgu iki iş yapar: amonyum nitratın patlayıcılık özelliğini büyük ölçüde giderir ve gübreye kalsiyum kazandırır. Bedeli, azot oranının %33’ten %26’ya inmesidir.

Amonyum nitratta bu dolgu yoktur. Yani AN 33, CAN’ın kireçsiz ve daha derişik hâlidir.

Fındıkta Ne İşe Yarar?

Fındığın en çok tükettiği besin elementi azottur; yıllık sürgün uzunluğunu, yaprak alanını ve dolayısıyla gelecek yılın çotanak sayısını doğrudan belirler. Amonyum nitratın buradaki katkısı, azotu iki hızda sunmasıdır:

• Nitrat azotu (NO₃⁻) — hızlı etki. Kök tarafından doğrudan alınır, dönüşüm beklemez. Şubat sonu-Mart uygulamasında toprak henüz soğukken bile işe yarar; çünkü soğukta yavaşlayan şey nitrifikasyondur, nitratın alınması değil.
• Amonyum azotu (NH₄⁺) — kalıcı etki. Pozitif yüklü olduğu için toprağın kil ve organik kolloidlerine tutunur, kolay yıkanmaz. Bakteriler onu haftalar içinde nitrata çevirdikçe besleme uzun süreye yayılır.

Bu ikili yapı, üre gibi önce hidroliz olması gereken gübrelerin aksine, uygulamadan sonraki ilk günlerde de karşılık verir. Ürenin en büyük riski olan amonyak buharlaşması amonyum nitratta yoktur; çünkü ortada parçalanacak amid azotu yoktur.

Asidik Toprakta Amonyum Nitrat: Üç Gübreyi Yan Yana Koyalım

Karadeniz fındık toprakları asit karakterlidir. Ordu’nun Kumru ilçesinde 71 fındık bahçesinden alınan örneklerde toprak pH’sı 4,53 ile 7,87 arasında değişmiştir 📚 Karadeniz & Özkutlu, 2023 Fındık Araştırma Enstitüsü fındığın normal gelişimini pH 5-7 aralığında gösterdiğini belirtir; Giresun İl Müdürlüğü ise pH 4,5’in altına inen topraklarda bitkinin azot alımının azaldığını hatırlatır.

Bu yüzden azotlu gübre seçiminde belirleyici soru şudur: bu gübre toprağımı ne kadar daha asitleştirir?

Asitleşmenin mekanizması bellidir: gübredeki amonyum azotu, toprak bakterileri onu nitrata çevirirken her nitrat iyonu başına iki hidrojen iyonu (H⁺) açığa çıkarır. Nitrat formundaki azotun ise asitleştirici etkisi yoktur 📚 Mosaic Crop Nutrition

Buradan üç gübrenin sırası kendiliğinden çıkar:

Kriter	Amonyum Sülfat (21-0-0)	Amonyum Nitrat (33-0-0)	CAN (26-0-0)
Azot oranı	%21	%33	%26
Azotun amonyum payı	%100	%50	%50
Ek asit kaynağı	Sülfat kalıntısı var	Yok	Yok
Kireç dolgusu	Yok	Yok	Var (CaCO₃ / dolomit)
Asitleştirme derecesi	En yüksek	Orta	Nötre yakın
Ek besin	%24 kükürt	Yok	Kalsiyum (+ magnezyum)
Nitrat yıkanma riski	Düşük	Yüksek	Yüksek
Asidik Karadeniz toprağında	Önerilmez	Kireçleme takibiyle kullanılabilir	Resmî kaynakların önerdiği seçenek

Amonyum sülfatın asitleştirici gücü ayrı bir kategoridedir: bitkinin azot ihtiyacının tamamı amonyum sülfatla karşılandığında, aynı azotu amonyum nitrat veya üre ile vermeye kıyasla 1,5-2 kat daha fazla kireç gerekir 📚 AdvanSix - Ask the Agronomist Çünkü amonyum sülfatta hem azotun tamamı amonyumdur hem de çözünürken sülfat kalıntısı bırakır.

Amonyum nitratta azotun yarısı nitrat olduğu için asitleştirici yük yarıya iner. CAN ise aynı azot formlarını taşımasına rağmen içindeki kireç dolgusu sayesinde bu yükü tamponlar ve pratikte nötr davranır.

Yağışlı Karadeniz’de Nitrat Yıkanması

Amonyum nitratın fındıktaki asıl kısıtı asitlik değil, nitrat yıkanmasıdır.

Nitrat iyonu negatif yüklüdür. Toprak kolloidleri de negatif yüklü olduğu için nitratı tutamaz; nitrat toprak suyuyla birlikte hareket eder. Yıllık yağışın çoğu yerde 1.000 mm’yi aştığı Doğu Karadeniz sahilinde bu, azotun kök bölgesinin altına süzülmesi demektir. Giresun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de bölgede azot uygulamasının ikiye bölünme gerekçesini doğrudan buna bağlar: bol yağış nedeniyle topraklarda yıkanma ve azot kaybı yüksektir.

Gübre sektörünün teknik bilgilendirmeleri de aynı noktada birleşir: nitrat azotunun kolay yıkanması nedeniyle amonyum nitrat, yağış miktarı yüksek bölgelerde tek seferde değil 2-3 uygulamaya bölünerek verilmelidir 📚 Ege Gübre - AN Ürün Bilgisi

Fındıkta Ne Zaman Uygulanır?

Bakanlık kaynaklarının azotlu gübre takvimi gübre çeşidine göre değişmez; belirleyici olan fındığın fenolojisidir. Giresun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün duyurusunda takvim şöyle tarif edilir:

Uygulama	Zaman	Pay	Fenolojik karşılığı
1. uygulama	Şubat sonu - Mart başı (pratikte 15 Mart sonrası)	Yarısı	Uyanma dönemi; karanfillerin meyveye dönüşümü ve büyümesi
2. uygulama	Mayıs sonu - Haziran başı (pratikte 15-20 Mayıs sonrası)	Yarısı	Meyvenin iç doldurması ve gelecek yılın çiçek gözlerinin oluşumu

Rakım ve o yılın iklimine göre bu tarihler bahçeden bahçeye 2-3 hafta kayabilir. Ölçüt takvim değil, tomurcuğun durumudur.

Nasıl Uygulanır?

Bakanlık kaynaklarının tarif ettiği yöntem tüm azotlu gübreler için ortaktır: gübre, fındık dal uçları altındaki 30-40 cm genişliğindeki banda serpilir ve 5-10 cm toprak derinliğine karıştırılır.

Karıştırma adımı, üredeki gibi buharlaşma kaybını önlemek için değil, yüzey akışını ve nitratın hızlı süzülmesini yavaşlatmak içindir. Eğimli fındık bahçelerinde farkı en çok bu adım yaratır.

Doz Nasıl Hesaplanır?

Adım 1: Toprak analizinden saf azot ihtiyacını öğrenin

TAGEM’in Gübre Tavsiyeleri yayınında Karadeniz Bölgesi’nde fındığa verilecek azot, toprağın organik madde içeriğine göre belirlenir:

Toprakta organik madde	Saf azot ihtiyacı (kg N/dekar)
%0 – 1,0	20
%1,1 – 2,0	18
%2,1 – 3,0	16
%3 ve üzeri	14

Adım 2: Saf azotu gübre miktarına çevirin

TAGEM aynı yayında saf azottan gübre miktarına geçiş için çevirme katsayılarını verir. Amonyum nitrat için katsayı × 3,0’dır (100 ÷ 33 = 3,03).

Gübre	Azot oranı	Çevirme katsayısı
Amonyum Nitrat (AN)	%33	× 3,0
Kalsiyum Amonyum Nitrat (CAN)	%26	× 4,0
Amonyum Sülfat (AS)	%21	× 5,0
Üre	%46	× 2,2

Örnek hesap: Toprak analizinde organik madde %2,5 çıktı → tavsiye 16 kg saf N/dekar → 16 × 3,0 = 48 kg amonyum nitrat/dekar. Bu miktarın yarısı Mart’ta, yarısı Mayıs sonu-Haziran başında uygulanır.

Ocak başına karşılık

Giresun İl Müdürlüğü ocak başına %26 CAN için 650 + 650 g (toplam 1.300 g) tavsiye eder. Bu, yılda ocak başına yaklaşık 340 g saf azota denk gelir. Aynı azotu amonyum nitratla vermek isteseydiniz kabaca ocak başına yılda 1.000-1.050 g, yani her uygulamada ~500 g gerekirdi. Bu rakam resmî bir amonyum nitrat tavsiyesi değil, resmî CAN tavsiyesinin aritmetik karşılığıdır.

Dekar bazında kaynaklar farklı aralıklar verebilir — gübreleme programı rehberimizde Mart uygulaması için verilen dekara 13-15 kg amonyum nitrat değeri, azot ihtiyacı düşük bahçeler için tek uygulamanın alt bandıdır. Bandın neresinde olduğunuzu tahmin değil, analiz söyler.

Satış, Depolama ve Güvenlik

Amonyum nitrat, gübre olmasının yanında patlayıcı yapımında kötüye kullanılabilen bir kimyasaldır. Bu nedenle Türkiye’de amonyum nitratın üretimi, satışı, sevkiyatı ve depolanması özel mevzuata tabidir ve dönem dönem değişir. Türkiye’de %33’lük amonyum nitratın uzun süre yasaklı kalması ve 2026’da geçici olarak yeniden serbest bırakılması sürecinin ayrıntılarını %33’lük nitrat yasağının kaldırılmasına ilişkin haberimizde bulabilirsiniz.

Bu makale bir mevzuat kaynağı değildir. Satın alma koşulları, kayıt/hak ediş sistemleri ve reçete zorunlulukları değişkendir — nitratlı gübrelerde reçete uygulaması CAN gibi ürünleri de kapsayabilmektedir; nitekim Giresun İl Müdürlüğü duyurusunda %26 CAN uygulaması için üreticilerin il/ilçe müdürlüğünden e-reçete alması gerektiği belirtilmektedir. Güncel kurallar için mutlaka il/ilçe tarım ve orman müdürlüğünüze danışın.

Depolamada uyulması gereken temel pratikler:

• Kuru ve serin yerde saklayın. Amonyum nitrat nem çeker ve hızla topaklaşır; depoda uzun süre bekletmeyin, sezonluk alın.
• Isı kaynaklarından ve doğrudan güneşten uzak tutun.
• Yanıcı ve organik maddelerden ayırın. Akaryakıt, yağ, saman, ahşap talaşı, gübre torbası dışındaki organik malzemelerle aynı bölmede depolamayın.
• Kilitli ve kontrollü bir alanda tutun, ihtiyacınızdan fazlasını stoklamayın.
• Ambalajını kapalı tutun, zeminle temas etmeyecek şekilde palet üzerine yerleştirin.

Sık Yapılan Hatalar

1. AN 33 ile CAN 26’yı aynı doz sanmak. Aynı azot formlarını taşırlar ama derişimleri farklıdır; CAN dozunu olduğu gibi amonyum nitrata uygularsanız yaklaşık %27 fazla azot vermiş olursunuz.
2. Yıllık azotun tamamını tek seferde vermek. Yağışlı Karadeniz’de nitratın önemli kısmı kök bölgesinin altına iner.
3. “Nitrat gübresi toprağı asitleştirmez” varsayımı. Amonyum yarısı asitleştirir; pH’sı düşük bahçede kireçleme ihmal edilemez.
4. Amonyum nitratı kireçleme yerine saymak. CAN’ın aksine amonyum nitratta kireç dolgusu bile yoktur.
5. Gövde dibine atmak. Emici kökler taç izdüşümündedir; gövde dibi hem etkisiz hem risklidir.
6. Yüzeyde bırakmak. Eğimli parselde ilk sağanakta bahçe dışına gider.
7. Kireçle aynı dönemde uygulamak. Azot kaybını artırır; aralarında en az bir ay bırakın.
8. Temmuz’dan sonra azot vermek. Odunlaşmayı geciktirir, don ve külleme riskini yükseltir.
9. Fosfor ve potasyumu unutmak. AN 33 yalnızca azot verir; fosfor ve potasyum ayrıca planlanmalıdır.

Özet: Amonyum Nitrat Kontrol Listesi

• İçerik: %33 azot — %16,5 amonyum + %16,5 nitrat. Kireç dolgusu yok.
• CAN’dan farkı: Aynı azot formları, daha derişik, kireçsiz. 100 kg CAN ≈ 79 kg AN 33.
• Asitlik sırası: Amonyum sülfat > amonyum nitrat > CAN. AN 33 orta düzeyde asitleştirir.
• Asıl riski: Nitrat yıkanması. Çözüm bölünmüş uygulama ve doğru zamanlama.
• Zamanlama: Yarısı Şubat sonu-Mart, yarısı Mayıs sonu-Haziran başı. Temmuz’dan sonra asla.
• Uygulama: Dal uçları altındaki 30-40 cm banda serpin, 5-10 cm derine karıştırın.
• Doz: Toprak analizindeki saf azot tavsiyesini 3,0 ile çarpın; kesin dozu tarım müdürlüğüyle netleştirin.
• Güvenlik: Satış ve depolama mevzuata tabidir; kuru, serin, kilitli ve yanıcı maddelerden ayrı depolayın.

Azot kaynağı seçimini karşılaştırmalı okumak için Kalsiyum Amonyum Nitrat (26-0-0), Amonyum Sülfat (21-0-0) ve Üre (46-0-0) rehberlerimize; numune alma ve rapor okuma için Toprak Analizi Rehberi sayfamıza bakın.

📚 Fındık Araştırma Enstitüsü - Fındık Yetiştirme Tekniği 📚 Giresun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü - Fındıkta Azotlu (Yazlık) Gübre Uygulamaları 📚 TAGEM - Gübre Tavsiyeleri 📚 Ege Gübre - AN (Amonyum Nitrat) 📚 AdvanSix - Ask the Agronomist 📚 Mosaic Crop Nutrition - Fertilizers and Soil Acidity 📚 Karadeniz & Özkutlu, 2023 - Akademik Ziraat Dergisi