Fındık Bakteriyel Yanıklık Hastalığı: Belirtiler, Mücadele ve Korunma

Bakteriyel Yanıklık Nedir?

Bakteriyel yanıklık, fındık ağaçlarında tomurcuk ölümü, yaprak lekesi, dal kanseri ve meyve çürümesine neden olan ciddi bir bakteri hastalığıdır. Etmen Xanthomonas arboricola pv. corylina (eski adıyla Xanthomonas campestris pv. corylina) olup, özellikle fidanlıklar ve genç bahçelerde ağaç ölümlerine yol açabilir.

ℹ️

Etmen Bilgisi

Bilimsel adı: Xanthomonas arboricola pv. corylina (Miller et al.) Vauterin et al. Optimum sıcaklık: 28-32°C (minimum 5-7°C, maksimum 37°C) Yayılma: Yağmur, rüzgar, budama aletleri ve hastalıklı fidan materyali ile

Hastalık dünya genelinde fındık yetiştirilen tüm bölgelerde görülür. Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi, İtalya, ABD (Oregon) ve Şili’deki fındık bahçelerinde ciddi ekonomik kayıplara neden olmaktadır. Özellikle dikimden sonraki ilk 4-8 yılda genç ağaçlarda gövde kuşaklanması sonucu ağaç ölümleri sık yaşanır.

Belirtiler

Bakteriyel yanıklık hastalığı fındık ağacının hemen hemen tüm organlarını etkiler. Belirtileri erken tanımak, başarılı mücadelenin temel koşuludur.

Tomurcuklarda

Hastalanan tomurcuklar kahverengileşir ve zamanla ölür
Enfekte tomurcuklar ilkbaharda açılmaz veya hastalıklı sürgün üretir
Tomurcuk pulları arasına giren bakteri, içeri doğru ilerleyerek tüm tomurcuğu kurutur

Yapraklarda

Yaprak yüzeyinde yuvarlak veya köşeli, 1-3 mm çapında lekeler oluşur
İlk aşamada lekeler sarımsı-yeşil ve sulanmış görünümdedir
Zamanla lekeler kırmızımsı-kahverengiye döner
Leke çevresinde karakteristik sarımsı-yeşil hale (halo) bulunur
Şiddetli enfeksiyonda yapraklar erken dökülür; bu durum ağacın fotosentez kapasitesini düşürür

Dal ve Sürgünlerde

Sürgün ve dallarda 10-25 cm uzunluğunda boyuna kanserler oluşur
Kanser bölgelerinde boyuna çatlamalar görülür
Kabuğun altı incelendiğinde kırmızımsı-kahverengi doku renk değişikliği fark edilir
Hastalıklı dallar dışarıdan kurumuş gibi görünür
Yapraklar kıvrılarak kurur ancak daldan dökülmeden kalır (karakteristik belirti)
1-2 yaşındaki sürgünlerde ve genç ağaçlarda kanser gövdeyi kuşaklayarak ağaç ölümüne yol açabilir

Zuruf ve Meyvede

Zuruflarda yapraklardakine benzer koyu kahverengi veya siyah lekeler oluşur
Lekeler başlangıçta yüzeysel olup zamanla derinleşir ve sertleşir
Meyve kabuğundaki lekeler genellikle yuvarlak ve kahverengi görünümdedir
Şiddetli enfeksiyonda meyve kalitesi ve verimi düşer

⚠️

Genç Ağaçlara Dikkat

Bakteriyel yanıklık özellikle 1-8 yaşındaki genç ağaçlar için çok tehlikelidir. Gövde kuşaklanması sonucu ağaç ölümleri en çok bu dönemde yaşanır. Yeni dikilmiş bahçelerde dikkatli izleme şarttır.

Hastalık Döngüsü

Bakteriyel yanıklığın yıl içindeki seyri, iklim koşulları ve ağacın fenolojik dönemleriyle yakından ilişkilidir.

Kış (Aralık-Şubat):

Bakteri, enfekte tomurcuklar, kanserli dallar ve yaprak kalıntılarında kışı geçirir
Düşük sıcaklıklarda aktif değildir ancak canlılığını korur
Dökülen yapraklarda 4 aydan fazla hayatta kalabilir (toprakta ise kışlayamaz)

İlkbahar (Mart-Mayıs):

Sıcaklık yükselip yağışlar başladığında bakteri epifitik olarak yaprak yüzeyinde çoğalır
Tomurcuklar açıldığında, enfekte tomurcuklardan hastalıklı sürgünler çıkar
Yağmur sıçramasıyla bakteri yeni yaprak ve tomurcuklara taşınır
20°C üzeri sıcaklık ve yağışlı dönemlerde enfeksiyon hızlanır

Yaz (Haziran-Ağustos):

Bakteri yaprak, zuruf ve meyvede doğal açıklıklar ve yaralardan giriş yapar
Yaprak lekeleri belirginleşir, dal kanserleri gelişir
Sıcak ve nemli havada hastalık doruk noktasına ulaşır
Enfekte meyveler hastalığı sonbahara taşır

Sonbahar (Eylül-Kasım):

Bakteri enfekte meyve ve yapraklardan uyuyan tomurcuklara ve dal yaralarına geçer
Yapraklar dökülürken yere düşen enfekte kalıntılar yeni inokulum kaynağı oluşturur
Hastalık döngüsü yeniden başlamak üzere kış formuna geçer

Yayılma Yolları

Bakteriyel yanıklık hastalığının yayılmasını anlamak, korunma stratejileri geliştirmek için kritik öneme sahiptir.

Hastalıklı fidan materyali: En önemli yayılma yolu budur. Enfekte fidanlar, hastalığı yeni bölgelere taşır. Fidanlıklarda görülen enfeksiyon, bahçe kurulumunda doğrudan risk oluşturur.
Yağmur sıçraması: Yağmur damlacıkları, yaprak ve dal yüzeyindeki bakterileri yakın mesafedeki sağlıklı dokulara taşır.
Rüzgar: Yağmurla birleştiğinde bakterilerin daha uzak mesafelere yayılmasını sağlar.
Budama aletleri: Ağaçtan ağaca geçerken dezenfekte edilmeyen makaslar ve testereler, hastalığı doğrudan bulaştırır.
Yaralar ve doğal açıklıklar: Yaprak gözenekleri, dolu ve don hasarı gibi yaralar, bakterinin bitkiye giriş kapısıdır.

🚫

Fidan Seçimine Dikkat

Hastalığın yeni bölgelere yayılmasının en önemli nedeni enfekte fidan materyalidir. Fidan alırken mutlaka sağlık sertifikası isteyin ve güvenilir fidanlıklardan temin edin. Hastalıklı bir fidan, tüm bahçeyi riske atar.

Mücadele Yöntemleri

Bakteriyel yanıklık mücadelesinde kültürel önlemler ve kimyasal mücadelenin birlikte uygulanması gerekir. Tek başına ilaçlama yeterli değildir.

Kültürel Önlemler

Kültürel mücadele, bakteriyel yanıklık kontrolünün temelini oluşturur:

Sağlıklı fidan kullanımı: Bahçe kurulumunda sertifikalı, hastalıksız fidanlar tercih edin. Sonbahar dikimi önerilir
Budama ve temizlik: Hastalıklı dalları, enfekte bölgenin 60-100 cm altından kesin. Kesilen materyali bahçeden uzaklaştırarak imha edin (yakın)
Alet dezenfeksiyonu: Budama aletlerini her ağaç değişiminde %10 çamaşır suyu (sodyum hipoklorit) veya %70 etil alkol ile dezenfekte edin. Aletleri en az 20 saniye çözeltide bekletin
Bahçe konumu: İyi drene olan, besin maddesi yeterli topraklara dikim yapın. Taban suyu yüksek alanlardan kaçının
Budama zamanlaması: Hastalıklı bahçelerde budamayı bakterinin aktif olmadığı yaz ve kış dönemlerinde yapın
Dengeli gübreleme: Aşırı azotlu gübreleme bitkiyi hastalığa duyarlı hale getirir. Gübreleme programımıza bakın
Havalandırma: Ağaçlar arası yeterli mesafe bırakarak hava sirkülasyonunu artırın

💡

Budama Sonrası Dezenfeksiyon

Budama makasını her ağaçtan sonra dezenfekte etmek zahmetli görünebilir, ancak bakteriyel yanıklığın ağaçtan ağaca yayılmasını önlemenin en etkili yolu budur. Yanınızda bir kova dezenfektan çözelti bulundurun.

Kimyasal Mücadele

Bakteriyel yanıklığa karşı kimyasal mücadelede bakır bazlı preparatlar (özellikle Bordo bulamacı) koruyucu olarak kullanılır. Bakır bileşikleri bakterinin çoğalmasını engelleyerek enfeksiyonu önler.

Ruhsatlı preparatlar:

Bordo bulamacı (%1’lik çözelti)
Bakır oksiklorür (3-9 kg/ha)
Bakır hidroksit (Kocide vb.)

Kimyasal mücadele koruyucu niteliktedir; enfeksiyon başladıktan sonra etkisi sınırlıdır. Bu nedenle doğru zamanlama çok önemlidir.

Detaylı ilaçlama takvimi için İlaçlama takvimimize bakabilirsiniz.

Bordo Bulamacı Uygulama Takvimi

Bakteriyel yanıklık mücadelesinde %1’lik Bordo bulamacı ile yılda üç uygulama önerilir. Bu üç ilaçlama, hastalık döngüsünün kritik noktalarını hedef alır.

Bordo Bulamacı Hazırlama

%1’lik Bordo bulamacı tarifi:

1 kg bakır sülfat (göztaşı, %98’lik)
500 g sönmemiş kireç
100 litre su

Bakır sülfat ve kireç ayrı kaplarda suyla eritilir, ardından kireç çözeltisi bakır sülfat çözeltisine yavaşça karıştırılarak eklenir (tersi yapılmamalıdır).

1. Uygulama: Hasat Sonrası (Ağustos Sonu - Eylül Başı)

Sonbahar yağmurları başlamadan önce yapılmalıdır
Bu uygulama, hasadın ardından açıkta kalan yaraların korunmasını sağlar
Bakteri sonbahar yağmurlarıyla yayılmadan önce koruyucu bariyer oluşturur
Rüzgarsız, kuru bir günde uygulayın

2. Uygulama: Yaprak Dökümü (Kasım)

Yaprakların %75’i döküldüğünde uygulanır
Bu dönemde bakteri uyuyan tomurcuklara geçiş yapar
İlaçlama ile tomurcukların enfekte olması engellenmeye çalışılır
Tüm ağaç yüzeyi (dal, gövde, tomurcuklar) iyice ıslatılmalıdır

3. Uygulama: Göz Uyanması (Mart Sonu - Nisan Başı)

Yaprak tomurcukları şişmeye başladığında, henüz patlamadan önce yapılır
Kışı geçiren bakterilerin ilkbaharda aktifleşmesi engellenir
Yeni çıkan sürgünler korunmuş olur
Sakin ve kuru hava koşullarında uygulayın

⚠️

Zamanlama Kritiktir

İlaçlama zamanlaması mücadelenin başarısını belirler. Özellikle sonbahar yağmurları öncesi yapılacak ilk ilaçlama çok önemlidir. Yağmurlar başladıktan sonra yapılan ilaçlama yeterli koruma sağlamaz. Bahar ilaçlaması tek başına yetersiz kalır.

Çeşit Hassasiyeti

Fındık çeşitleri arasında bakteriyel yanıklığa karşı duyarlılık farklılıkları bulunmaktadır. Ordu Üniversitesi’nde yapılan araştırmalar, 15 Türk fındık çeşidinin hastalığa toleransını incelemiştir:

En düşük lezyonlu yaprak oranı: İncekara çeşidi
En yüksek lezyonlu yaprak oranı: Yassı Badem çeşidi
En düşük lezyon derecesi: Uzunmusa çeşidi
En yüksek lezyon derecesi: Yassı Badem çeşidi
En yüksek antimikrobiyal etki: Mincane çeşidi (yaprak özlerinde)

ℹ️

Çeşit Seçimi

Yeni bahçe kurarken hastalığa toleranslı çeşitler tercih etmek uzun vadede avantaj sağlar. Ancak çeşit seçiminde iklim uyumu, verim ve pazar değeri gibi faktörler de göz önünde bulundurulmalıdır. Bölgenizdeki tarım müdürlüğünden güncel çeşit tavsiyeleri alın.

Sonuç

Bakteriyel yanıklık, fındık bahçelerinde ciddi ekonomik kayıplara neden olabilen ve özellikle genç ağaçları tehdit eden önemli bir hastalıktır. Mücadelede erken teşhis ve entegre yaklaşım büyük önem taşır.

Özetlemek gerekirse:

Bahçe kurarken sertifikalı, sağlıklı fidan kullanın
Hastalıklı dalları 60-100 cm altından keserek imha edin
Budama aletlerini her ağaçtan sonra dezenfekte edin
Bordo bulamacı ile yılda üç kez (hasat sonrası, yaprak dökümü, göz uyanması) koruyucu ilaçlama yapın
Aşırı azotlu gübrelemeden kaçının, dengeli beslenme sağlayın
Genç bahçelerde ilk yıllarda hastalık belirtilerini yakından izleyin

Fındık hastalıkları hakkında daha fazla bilgi için Külleme hastalığı rehberimize ve yıllık İlaçlama takvimimize bakabilirsiniz. Fındık bakımının tüm aşamaları için Fındık rehberimizi inceleyin.

📚 Fındık Araştırma Enstitüsü 📚 Ordu İl Tarım ve Orman Müdürlüğü 📚 PNW Pest Management Handbooks 📚 Lamichhane (2014) - Xanthomonas arboricola disease of hazelnut