Fındık Kök Çürüklüğü: Armillaria ve Rosellinia Mücadele Rehberi

Kök Çürüklüğü Nedir?

Kök çürüklüğü, fındık ağaçlarının kök sistemini tahrip eden ve tedavi edilmediğinde ağacın tamamen kurumasına yol açan toprak kaynaklı mantar hastalıklarıdır. Fındıkta iki farklı kök çürüklüğü etmeni yaygın olarak görülür:

Armillaria kök çürüklüğü (Armillaria mellea) — halk arasında “bal mantarı” olarak bilinen şapkalı bir mantar
Rosellinia kök çürüklüğü (Rosellinia necatrix) — “beyaz kök çürüklüğü” olarak da adlandırılır

Her iki hastalık da köklerin kabuk ve odun dokusu arasındaki kambiyum tabakasını tahrip ederek ağacın su ve besin alımını engeller. Hastalığın toprak üstü belirtileri birbirine benzese de mücadele stratejileri için ikisini ayırt etmek önemlidir.

🚫

Kritik Uyarı

Kök çürüklüğü hastalıkları, yaprak veya dal hastalıklarından farklı olarak geri dönüşü çok zordur. Belirtiler toprak üstünde görülmeye başladığında kök sistemi genellikle ciddi oranda hasar görmüştür. Bu nedenle erken teşhis ve önleyici tedbirler hayati önem taşır.

Kök çürüklüğü mantarları toprakta, enfekte kök kalıntılarında yıllarca — Armillaria türleri 100 yıla kadar — canlı kalabilir. Bu durum hastalıkla mücadeleyi zorlaştırır ve yeni bahçe kurarken dikkat edilmesi gereken en önemli faktördür.

Armillaria Kök Çürüklüğü (Armillaria mellea)

Armillaria kök çürüklüğü, fındık başta olmak üzere birçok meyve ve orman ağacında görülen yaygın bir toprak kaynaklı mantar hastalığıdır. Etmeni Armillaria mellea olup, halk arasında bal mantarı adıyla bilinir.

Belirtiler ve Hastalık Seyri

Armillaria enfeksiyonu genellikle yavaş ilerler ve belirtiler yıllar içinde kademeli olarak ortaya çıkar:

1. Yıl: Sürgün gelişiminde yavaşlama, yapraklarda hafif küçülme. Bu aşamada hastalık genellikle fark edilmez.

2. Yıl: Yapraklarda belirgin sararma ve erken dökülme başlar. Ağacın bir tarafı daha çok etkilenebilir — bu, kök enfeksiyonunun bulunduğu tarafa işaret eder.

3. Yıl: Dal ve sürgünlerin uç kısımlarından geriye doğru kuruma başlar. Meyve verimi belirgin şekilde düşer.

4. Yıl: Ağaç tamamen kurur.

⚠️

Hızlı Ölüm

Şiddetli enfeksiyonlarda ağaç 1-2 yıl içinde de ölebilir. Özellikle stres altındaki (kuraklık, aşırı su, yaralı kökler) ağaçlarda hastalık çok daha hızlı ilerler.

Kök ve Kök Boğazı Belirtileri

Hastalığın kesin teşhisi köklerin incelenmesiyle yapılır:

Köklerde kabuk soyulduğunda kabuk ile odun dokusu arasında beyaz, kağıt inceliğinde misel tabakası (yelpaze şeklinde) görülür
Hastalığın başlangıcında odun dokusu açık kahverengidir, ilerledikçe sarımsı ve süngerimsi bir yapıya dönüşür
Köklerde ve toprakta siyah, ayakkabı bağı şeklinde rizhomorflar (kalın misel iplikleri) bulunur — bu, Armillaria’nın en ayırt edici özelliğidir
Rizhomorflar yılda 1 metreye kadar uzayarak komşu ağaçların köklerine ulaşır

Bal Mantarı (Tanısal Özellik)

Sonbaharın ilk yağmurlarından sonra hasta ağaçların kök boğazında bal rengi mantarlar oluşur. Bu mantarlar:

5-15 cm çapında şapkalara sahiptir
Üst yüzeyleri sarımsı-kahverengi, alt yüzeyleri beyaz ve lamellidir
Saplarında beyaz bir halka bulunur
Kümeler halinde çıkarlar
Dipten yukarıya doğru renkleri koyulaşarak siyahlaşır

Bu mantarların görülmesi, bahçede Armillaria enfeksiyonunun kesin kanıtıdır. Mantarlar ve çıktıkları kök parçaları derhal toplanıp imha edilmelidir.

Rosellinia Kök Çürüklüğü (Rosellinia necatrix)

Beyaz kök çürüklüğü olarak da bilinen bu hastalığın etmeni Rosellinia necatrix mantarıdır. Fındık dışında zeytin, ceviz, elma, avokado ve birçok meyve ağacını da etkiler.

Belirtiler

Rosellinia enfeksiyonunun toprak üstü belirtileri Armillaria’ya benzer:

İlk belirti yaprak sararmasıdır — ağacın bir tarafında veya tamamında görülebilir
Yapraklarda küçülme ve erken dökülme
Dal uçlarından geriye doğru kuruma
Meyve verimi düşer, fındıklar olgunlaşmadan erken dökülür
İleri aşamada ağaç tamamen kurur

Kök Belirtileri

Rosellinia’nın kök belirtileri Armillaria’dan farklıdır:

İnce kökler kararır ve çürür
Kalın köklerde ve kök boğazında önce beyaz, sonra gri-siyah renge dönen misel tabakası oluşur
Misel iplikleri, septum (bölme) noktalarında armut biçiminde şişkinlikler gösterir — bu, Rosellinia’nın mikroskobik tanısal özelliğidir
Stres koşullarında 3-4 mm çapında kahverengi-siyah sklerotlar oluşturur
Mantar, kambiyum tabakasını tahrip eder ancak öz oduna nüfuz edemez

ℹ️

Armillaria'dan Farkları

Rosellinia enfeksiyonunda ağaç kökünde bal rengi mantar şapkaları oluşmaz ve siyah rizhomorflar bulunmaz. Bunun yerine beyaz, pamuksu bir misel ağı kökleri sarar. Bu fark, iki hastalığı arazide ayırt etmenin en kolay yoludur.

Yayılma Yolları

Rosellinia’nın yayılma mekanizmaları:

Sulama suyu ve sel/taşkın suları ile enfekte kök parçaları taşınır
Misel parçaları suda haftalarca canlı kalabilir
Toprakta enfekte kök kalıntılarından yeni enfeksiyonlar başlar
İlkbahar ve sonbaharda, yeterli yağış ve uygun sıcaklıkla yayılma hızlanır
Ağır, su tutan ve drenajı kötü topraklarda daha yaygındır

İki Hastalığı Ayırt Etme

Doğru mücadele stratejisi için iki hastalığı birbirinden ayırmak gerekir:

Özellik	Armillaria mellea	Rosellinia necatrix
Halk adı	Bal mantarı kök çürüklüğü	Beyaz kök çürüklüğü
Mantar şapkası	Sonbaharda bal rengi mantarlar oluşur	Mantar şapkası oluşmaz
Rizhomorf	Siyah, ayakkabı bağı şeklinde	Bulunmaz
Misel rengi	Beyaz, yelpaze şeklinde plakalar	Beyaz-pamuksu, sonra gri-siyah
Misel kokusu	Mantar kokusu var	Mantar kokusu yok
Öz odun	Enfekte eder, süngerimsi yapar	Öz oduna nüfuz edemez
Toprak tercihi	Kumlu, drenajlı topraklar	Ağır, su tutan topraklar
Toprakta kalma	100 yıla kadar	Yıllarca (sklerot ile)
Yayılma	Rizhomorf + kök teması	Su + enfekte kök parçaları

💡

Arazide Hızlı Teşhis

Kuruyan ağacın kök boğazını açın. Kabuk altında beyaz yelpaze şeklinde misel ve kök yüzeyinde siyah iplikler (rizhomorf) varsa Armillaria; beyaz pamuksu misel varsa ve siyah iplikler yoksa Rosellinia olma olasılığı yüksektir. Sonbaharda kök dibinde bal rengi mantarlar görülmesi Armillaria’yı kesinleştirir.

Mücadele Yöntemleri

Her iki kök çürüklüğü hastalığı için de mücadele, kültürel önlemler ağırlıklıdır. Kimyasal tedavi sınırlı etkiye sahiptir çünkü ilaçların toprak içindeki köklere ulaşması güçtür.

1. Hasta Ağaçların Sökümü ve İmhası

Kökleri tamamen çürümüş ağaçlar hiç kök parçası bırakmadan sökülerek kendi çukurunda yakılmalıdır. Söküm sonrası:

Çukura 3 kg/m3 oranında sönmemiş kireç dökülür
Veya %3-5’lik Bordo bulamacı ile yıkanır
O noktaya en az 2 yıl boyunca fidan dikilmez

2. Hendek İzolasyonu

Hastalığın sağlıklı ağaçlara yayılmasını önlemek için hasta bölge etrafına hendek kazılır:

Armillaria için: 60 cm derinliğinde, 30 cm genişliğinde hendek — rizhomorfların geçişini engeller
Rosellinia için: En az 1 metre derinliğinde hendek — misel ipliklerinin geçişini önler
Komşu bahçeden bulaşma tehlikesi varsa bahçe sınırına 60-70 cm derinliğinde çevre hendeği kazılır
Hendek toprağı hasta tarafa doğru atılır

⚠️

Hendek Bakımı

Hendeklerin yağmur ve toprak kaymasıyla dolmamasına dikkat edin. Dolmuş hendek koruyucu işlevini kaybeder. Hendekleri düzenli kontrol edin ve gerektiğinde yenileyin.

3. Hastalığı Yeni Başlamış Ağaçlarda Tedavi

Enfeksiyon henüz kökün bir bölümünde ise kurtarma şansı vardır:

Hasta kök kısımları kesilip çıkarılır
Kesim yüzeyleri temizlenir ve aşağıdaki karışımlardan biri uygulanır:
- %5 Bordo bulamacı fırça ile sürülür
- %2 göztaşı (bakır sülfat) çözeltisi uygulanır
- %5 karaboya (ardıç katranı bazlı) sürülür
İlaç kuruduktan sonra üzeri aşı macunu veya ardıç katranı karışımı (750 g ardıç katranı + 250 g göztaşı) ile kapatılır

4. Koruyucu Toprak İlaçlaması

Hasta ağaçların çevresindeki sağlıklı ağaçları korumak için:

Sonbahar veya ilkbaharda ağaç taç izdüşümüne %2 göztaşı çözeltisi uygulanır
Metrekareye 10 litre ilaçlı su hesaplanır
Su ve gübre uygulaması taç izdüşümüne yapılmalı, kök boğazına doğrudan verilmemelidir

5. Kültürel Önlemler

Bahçede drenaj kanalları açarak su birikmesini önleyin
Bahçeyi sel ve taşkınlardan koruyun
Toprak işlemede köklerin yaralanmamasına dikkat edin
İlkbaharda kök boğazlarını açarak yaz güneşi ve havayla kurumasını sağlayın
Fındıkları derin dikmeyin — derin dikim kök boğazı hastalıklarını artırır
Düzenli budama ile ağaçların genel sağlığını koruyun
Aşırı sulamadan kaçının

Yeni Bahçe Kurulumunda Dikkat Edilecekler

Kök çürüklüğü hastalıkları yeni bahçelerde de büyük sorun oluşturabilir. Önleyici tedbirler alınmazsa tüm yatırım boşa gidebilir:

Arazi Seçimi:

Daha önce kök çürüklüğü görülmüş arazilerden kaçının
Ağır, su tutan topraklar yerine drenajı iyi toprakları tercih edin
Eski orman arazilerinde Armillaria riski yüksektir — toprak mutlaka kontrol edilmeli

Arazi Hazırlığı:

Arazideki eski ağaç kütükleri ve 2,5 cm’den kalın tüm kök parçaları çıkarılmalı
Toprak birden fazla yönde derin sürülerek kök kalıntıları yüzeye çıkarılmalı
Tüm odunsu kalıntılar yakılmalı
Arazi en az 1 yıl boş bırakılmalı

Fidan Dikimi:

Sağlıklı, sertifikalı fidanlar kullanın
Fidanları derin dikmeyin
Damla sulama emitörleri gövdeden uzakta konumlandırılmalı
Toprak analizi yaptırarak pH ve besin dengesini kontrol edin

💡

Toprak pH'ı

Kök çürüklüğü mantarları asidik topraklarda daha aktiftir. Toprak pH’ını 6,5-7,0 aralığında tutmak için gerektiğinde kireçleme yapın. Bu, hem hastalık riskini azaltır hem de fındığın besin alımını iyileştirir.

Sonuç

Kök çürüklüğü hastalıkları fındık bahçelerinde ciddi ekonomik kayıplara yol açan, mücadelesi zor hastalıklardır. Armillaria ve Rosellinia farklı mantarlar olsa da her ikisi de kök sistemini tahrip ederek ağacı öldürür.

Özetlemek gerekirse:

Yapraklarda sararma ve sürgünlerde zayıflama görüldüğünde kökleri kontrol edin
Bal rengi mantar ve siyah iplikler Armillaria, beyaz pamuksu misel Rosellinia işaretidir
Tamamen hasta ağaçları söküp yakın, yerine kireç uygulayın
Hendek izolasyonu ile hastalığın yayılmasını önleyin
Hastalığı yeni başlamış ağaçlarda ardıç katranı + göztaşı karışımı ile tedavi deneyin
Yeni bahçe kurarken eski kök kalıntılarını mutlaka temizleyin
Drenaj, budama ve dengeli gübreleme ile ağaçlarınızın genel direncini artırın

Fındık bakımının tüm aşamaları için Fındık rehberimize, ilaçlama programı için İlaçlama takvimimize bakabilirsiniz. Yaprak hastalıkları hakkında bilgi için Külleme rehberimizi inceleyin.

📚 Fındık Araştırma Enstitüsü 📚 FAO - Rosellinia necatrix 📚 PNW Pest Management Handbooks