Fındık Dal Kanseri: Belirtiler, Mücadele ve Budama Yöntemleri

Dal Kanseri Nedir?

Dal kanseri, Nectria galligena Bres. (güncel taksonomik adıyla Neonectria ditissima) adlı mantarın neden olduğu, fındık ağaçlarının gövde ve dallarında kronik yaralar oluşturan ciddi bir hastalıktır. Hastalık ilk olarak elma ve armutta tanımlanmış, daha sonra fındıkta da önemli zararlara yol açtığı belirlenmiştir.

Enfeksiyon, don, dolu veya budama gibi nedenlerle oluşan yaralardan giriş yapar ve 2-3 yıl içinde tipik kanser yaralarına dönüşür. Kanser yaraları her yıl büyüyerek dalın iletim dokularını sarar, sonunda dalın kurumasına ve ölmesine yol açar. Tedavi edilmediğinde hastalık bahçedeki ağaç sayısını ciddi ölçüde azaltabilir.

ℹ️

Etmen Bilgisi

Bilimsel ad: Nectria galligena Bres. (syn. Neonectria ditissima) Familya: Nectriaceae Hastalık tipi: Kronik mantar hastalığı (kanser) Enfeksiyon süresi: 2-3 yıl içinde tipik belirtiler ortaya çıkar

Belirtiler

Açık Kanser

Açık kanserler, hastalığın en belirgin ve yaygın formudur. Gövde ile dalların kabuklarında iç içe geçmiş eliptik kallus halkaları bulunan, merkezi çukurlaşmış büyük yaralardır. Ağaç her yıl yara kenarlarında yeni kallus dokusu oluşturarak yarayı kapatmaya çalışır, ancak mantar bu dokuyu da öldürerek hedef tahtası görünümünde konsantrik halkalar meydana getirir.

Boyut: Kanser yaraları 20 cm’ye kadar ulaşabilir
Konum: Gövde, ana dallar ve yan dalcıkların dip çevresi
Görünüm: Ortası çökük, kenarları kabarık, iç içe halkalar
Kabuk: Çatlak, kuru ve soyulmuş kabuk dokusu

Kapalı Kanser

Kapalı kanserler genellikle genç dallarda görülür. Dalın kallus oluşturma hızı mantarın yayılma hızını geçici olarak aştığında yara kapanır gibi görünür. Ancak bu durum geçicidir; zamanla kapalı kanserler de açık kanserlere dönüşür.

Peritesyumlar (Spor Yapıları)

Kanser yaralarının kenarlarında, kavlamış ölü kabukların altında veya kabuk çatlaklarının içinde mantarın üreme yapıları olan peritesyumlar görülür. Bu yapılar:

Parlak, canlı kırmızı renklidir
Küremsi veya armuda benzer şekildedir
Dağınık ya da küme halinde bulunurlar
1-2 mm çapında, çıplak gözle görülebilir

Dal Kuruması

Kanser yarası dalı tamamen sardığında (halkaladığında) dalın üst kısmına su ve besin taşınamaz. Bu dallar:

İlkbaharda yaprak açamaz veya yapraklar soluk kalır
Yaz aylarında aniden solar ve kurur
Üzerindeki meyve ve yapraklar kahverengileşerek dökülmez (asılı kalır)

Hastalık Döngüsü

Dal kanseri mantarı, çok yıllık bir enfeksiyon döngüsüne sahiptir. Hastalığın gelişim aşamaları şöyledir:

1. Yıl — Enfeksiyon:

Don, dolu veya budama yaraları mantara giriş kapısı oluşturur
Askosporlar (cinsel sporlar) rüzgar ve yağmurla yayılarak açık yaralara ulaşır
Mantar kabuk altında gelişmeye başlar, dışarıdan belirti görülmez

2. Yıl — Kanser Gelişimi:

Enfeksiyon bölgesinde kabuk çökmeye ve kararmaya başlar
İlk kallus halkaları oluşur
Yara kenarlarında krem-beyaz renkli sporodoçyumlar (eşeysiz spor yapıları) belirir
Konidyumlar (eşeysiz sporlar) yağmur sıçramasıyla yakın dallara yayılır

3. Yıl ve sonrası — Olgun Kanser:

Tipik açık kanser yarası tam olarak oluşur
Yara kenarlarında parlak kırmızı peritesyumlar gelişir
Peritesyumlardan serbest kalan askosporlar rüzgarla uzak mesafelere taşınır
Kanser her yıl büyümeye devam eder, ilkbaharda büyüme hızı en yüksektir

⚠️

Gizli Tehlike

Enfeksiyondan sonra belirtilerin ortaya çıkması 2-3 yıl sürer. Bu nedenle bahçenizde dal kanseri ilk kez fark ettiğinizde, büyük olasılıkla etmen yıllardır bahçede bulunmaktadır. Düzenli bahçe kontrolü hayati önem taşır.

Risk Faktörleri

Rakım (Yükselti)

Dal kanseri ile rakım arasında doğrudan bir ilişki vardır. Hastalık Türkiye’de genellikle 450 metre yükseltiden sonra görülmekte, ancak bazı bölgelerde 250-300 metre yükseltide de tespit edilmiştir. Rakım arttıkça:

Don olayları daha sık ve şiddetli olur
Don yaraları mantara giriş kapısı oluşturur
Hastalık yoğunluğu yükseltiye paralel olarak artar

Don ve Dolu Zararı

Don ve dolu olayları dal kabuğunda mikro çatlaklar ve yaralar oluşturur. Bu yaralar mantarın enfeksiyon yapabilmesi için en önemli giriş noktalarıdır. Özellikle:

Geç ilkbahar donları (Nisan-Mayıs): Yeni süren dalcıkları vurur
Dolu: Kabukta çok sayıda yara oluşturur, toplu enfeksiyona zemin hazırlar
Erken sonbahar donları: Henüz odunlaşmamış dokuları zedeler

Nem ve Sıcaklık

Mantarın spor yayılımı için yüksek nem ve yağış gereklidir. Serin, nemli iklim koşulları hastalığın yayılmasını hızlandırır. Bu nedenle Karadeniz Bölgesi’nin yüksek kesimlerinde hastalık yaygındır.

Hassas Çeşitler

Tüm fındık çeşitleri dal kanserine yakalanabilir, ancak bazı çeşitler çok daha hassastır:

Çeşit	Hassasiyet	Not
Foşa	Çok hassas	Yüksek kesimlerde dikiminden kaçınılmalı
Mincane	Çok hassas	Don zararına yatkın
Çakıldak	Nispeten dayanıklı	Soğuğa dayanıklı çeşit
Tombul	Orta	Giresun yöresinde yaygın
Palaz	Orta	Ordu yöresinde yaygın

🚫

Hassas Çeşitlere Dikkat

Foşa ve Mincane çeşitleri dal kanserine karşı özellikle duyarlıdır. Rakımı 300 metrenin üzerinde olan bahçelerde bu çeşitlerin dikiminden kaçınılmalı, yerine dona karşı daha dayanıklı çeşitler tercih edilmelidir.

Mücadele Yöntemleri

Dal kanserinin etkili bir kimyasal tedavisi yoktur. Mücadele, ağırlıklı olarak kültürel önlemler ve koruyucu ilaçlamalar ile yapılır.

Budama ile Mücadele

Kanserli dalların budanması, hastalık yönetiminin en önemli adımıdır:

Kanserli dalları kanser yarasının en az 15-20 cm altından kesin
Budama artıklarını bahçeden uzaklaştırarak yakın — asla bahçede bırakmayın
Budama aletlerini her kesim arasında %10’luk çamaşır suyu veya %70’lik alkol ile dezenfekte edin
Budamayı kuru havalarda yapın; yağışlı günlerde budama sporların yayılmasını artırır
Büyük kesim yaralarını aşı macunu ile kapatın

Detaylı budama teknikleri için Fındık budama rehberimize bakabilirsiniz.

💡

Budama Zamanlaması

Dal kanseri budaması için en uygun zaman kış sonu - ilkbahar başı (Şubat-Mart) dönemidir. Kuru ve soğuk havada yapılan budamada spor yayılma riski en azdır. Hasat sonrası (Ağustos-Eylül) da budama yapılabilir; ancak bu dönemde hemen ardından koruyucu ilaçlama yapılmalıdır.

Kimyasal Mücadele (Bordo Bulamacı)

Etkili bir kimyasal tedavi olmamakla birlikte, %1’lik Bordo bulamacı uygulaması yara yerlerinden mantarın girişini önlemede yararlıdır. İlaçlama takvimi şu şekildedir:

1. Uygulama — Hasat sonrası (Ağustos sonu - Eylül başı):

Hasat sırasında oluşan yaraları korumaya alır
Budama yapıldıysa hemen ardından uygulanır

2. Uygulama — Yaprak dökümü (Kasım):

Yaprakların 3/4’ü döküldüğünde uygulanır
Sonbahar enfeksiyonlarını engeller

3. Uygulama — İlkbahar (Mart):

Yaprak tomurcukları patlamaya başladığında uygulanır
İlkbahar enfeksiyonlarına karşı koruma sağlar

Yıllık ilaçlama programının tamamı için İlaçlama takvimimizi inceleyin.

Kültürel Önlemler

Çeşit seçimi: Yüksek rakımlı bahçelerde dona dayanıklı çeşitler tercih edin
Bahçe hijyeni: Enfekte dal, kabuk ve kalıntıları düzenli olarak toplayıp yakın
Havalandırma: Ağaç taç kısmını düzenli budama ile havalandırarak nem birikimini azaltın
Don koruması: Genç ağaçlarda gövdeyi kireç sütü ile boyamak don çatlaklarını azaltabilir
Dengeli gübreleme: Aşırı azotlu gübreleme yumuşak doku oluşturarak dona hassasiyeti artırır

Hassas ve Dayanıklı Çeşitler

Fındık çeşitlerinin dal kanserine dayanıklılığı büyük ölçüde dona dayanıklılıkları ile ilişkilidir. Don zararına daha yatkın çeşitler, dal kanserine de daha hassastır:

Çeşit	Dal Kanseri Hassasiyeti	Don Dayanıklılığı	Yaygın Bölge
Foşa	Yüksek	Düşük	Giresun, Trabzon
Mincane	Yüksek	Düşük	Trabzon
Tombul	Orta	Orta	Giresun
Sivri	Orta	Orta	Tüm bölgeler
Palaz	Orta	Orta	Ordu
Çakıldak	Düşük	Yüksek	Tüm bölgeler

ℹ️

Çeşit Seçimi Önerisi

Rakımı 300 metreden yüksek bahçelerde Çakıldak gibi soğuğa dayanıklı çeşitler tercih edilmelidir. Foşa ve Mincane çeşitlerinin yüksek kesimlerde dikilmesi dal kanseri riskini ciddi şekilde artırır.

Sonuç

Fındık dal kanseri, özellikle yüksek rakımlı bahçelerde ciddi verim kayıplarına ve ağaç ölümlerine neden olabilen uzun süreli bir hastalıktır. Hastalığın 2-3 yıllık gizli gelişim süreci nedeniyle erken teşhis zordur, bu yüzden önleyici tedbirler büyük önem taşır.

Özetlemek gerekirse:

Bahçenizi düzenli kontrol edin; kanser yaralarını erken fark etmeye çalışın
Kanserli dalları hemen budayın ve bahçeden uzaklaştırarak yakın
Budama aletlerinizi her kesimden sonra dezenfekte edin
Hasat sonrası, yaprak dökümü ve ilkbaharda %1’lik Bordo bulamacı uygulayın
Yüksek rakımlı bahçelerde dona dayanıklı çeşitler tercih edin
Foşa ve Mincane gibi hassas çeşitlerden kaçının

Fındık bakımının tüm aşamaları için Fındık rehberimizi, hastalık ve zararlılarla mücadele için İlaçlama takvimimizi inceleyin.

📚 Fındık Araştırma Enstitüsü 📚 Agrowy - Fındık Dal Kanseri 📚 Tarımsal İstatistik 📚 TABİDER