Yeni Külleme (Erysiphe corylacearum): Fındığın Yeni Tehdidi

Yeni Külleme Nedir?

Erysiphe corylacearum, fındıkta yeni tip külleme hastalığına neden olan istilaci bir mantar türüdür. Asya kökenli olan bu patojen, orijinal olarak yalnızca Asya fındığı (Corylus heterophylla), Japon fındığı (C. sieboldiana) ve Amerika gagalı fındığı (C. cornuta) gibi yabani fındık türlerinde bilinmekteydi. Ancak 2010’lu yılların başında kültür fındığına (Corylus avellana) sıçrayarak dünya fındık üretimini tehdit eden küresel bir epidemi başlattı.

Geleneksel külleme etmeni Phyllactinia guttata onlarca yıldır fındık bahçelerinde bilinen ve görece zararsız bir hastalıktı. Yeni külleme ise bundan tamamen farklı, çok daha agresif ve ekonomik açıdan yıkıcı bir patojendir.

Türkiye’ye Gelişi ve Yayılması

İlk Tespit (2013)

2013 ilkbaharında, Giresun, Ordu ve Trabzon illerinde fındık yaprakları, çotanakları ve sürgünlerinde daha önce görülmemiş külleme belirtileri fark edildi. Yapılan incelemeler sonucunda etmenin Asya kökenli Erysiphe corylacearum olduğu belirlendi ve bu, patojenden kültür fındığı üzerindeki ilk küresel rapor olarak bilim dünyasına duyuruldu (Sezer & Dolar, 2017).

Yayılma Hızı

Hastalık ilk tespitten sonra inanılmaz bir hızla yayıldı:

Yıl	Ülke/Bölge	Kaynak
2013	Türkiye (Giresun, Ordu, Trabzon)	Sezer & Dolar, 2017
2014-2016	Tüm Doğu Karadeniz ve Batı Karadeniz’e yayılım	Tarım Bakanlığı raporları
2017	Türkiye’de bilimsel yayınla resmi kayıt	Phytoparasitica
2018	Azerbaycan, İran	Abasova ve ark.; Arzanlou ve ark.
2018-2019	Gürcistan	Meparishvili ve ark.
2019	Ukrayna	Heluta ve ark.
2020	İtalya, İsviçre, Avusturya	Birden fazla rapor
2021	Almanya, Macaristan, İspanya, Slovenya	EPPO raporları
2023	Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti	Plant Disease

Geleneksel Küllemeden Farkları

Erysiphe corylacearum ile eski tip külleme Phyllactinia guttata arasında önemli farklar vardır. Bu farkları bilmek, doğru teşhis ve etkili mücadele için kritiktir:

Özellik	Geleneksel Külleme (P. guttata)	Yeni Külleme (E. corylacearum)
Kökeni	Avrupa ve Asya’da doğal	Doğu Asya’dan istilacı
Enfeksiyon yeri	Genellikle yaprak alt yüzey	Yaprak her iki yüzey, sürgünler, çotanaklar
Belirtilerin başlangıcı	Yaz ortası - sonbaharda (geç sezon)	İlkbahar - erken sezon (Nisan-Mayıs)
Şiddet	Hafif-orta	Yüksek - çok yüksek
Misel görünümü	İnce, seyrek toz	Kalın, yoğun beyaz örtü
Konidi şekli	Tek hücreli, çubuk/romboid	Tek hücreli, oval/elipsoid/fıçı şeklinde
Kleistotesyum	Yuvarlak-yavassı, 3-15 ek yapıyla	Yuvarlak, dikotomik dallanmış ek yapılarla
Verim etkisi	%10-20, sınırlı	%20-40+, ciddi ekonomik kayıp
Mücadele gerektirir mi?	Genellikle az/hiç gerektirmez	Mutlaka gerekli

Belirtiler

Yapraklarda Belirtiler

Erysiphe corylacearum belirtileri ilkbaharda gelişme sezonunun erken döneminde başlar:

1. Erken dönem: Yaprak üst yüzeyinde 0,5-1,5 cm çapında yuvarlak, beyaz tozlu lekeler oluşur. Lekeler etrafında soluk-klorotik alanlar görülür.
2. Yaprak alt yüzeyi: Üst yüzeydeki beyaz lekelerin tam altında sarıdan kahverengiye değişen lekeler belirir.
3. İlerleme: Beyaz tozlu lekeler büyüyerek birleşir; yaprak yüzeyi tamamen un serpilmiş gibi beyaz örtüyle kaplanabilir.
4. Geç dönem: Enfekte yapraklar mor-bronz renge döner, matlaşır ve kururlar.
5. Kleistotesyumlar: Sezon sonunda lekeler üzerinde gözle görülebilir kahverengi-siyah küresel yapılar (kış spor yapıları) oluşur.
6. Dökülme: Şiddetli enfeksiyonda yapraklar **vaktinden önce kuruyup dökülür.

Sürgünlerde Belirtiler

Genç sürgünlerde:

• Sürgün yüzeyinde un serpilmiş görünüm
• İlerledikçe sürgünlerde matlaşma ve kahverengileşme
• Erken dönem enfeksiyonda sürgün kuruması

Çotanak ve Meyvelerde Belirtiler

• Zuruf yuzeyinde beyaz mantar kaplaması
• Zuruflar kararir ve matlaşır
• Meyve gelişimi yavaşlar veya durur
• Erken dönem enfeksiyonda fındıklar küçük kalır veya tamamen boş olur
• Şiddetli enfeksiyonda erken meyve dökümü yaşanır

Verim Kaybı ve Ekonomik Etki

Erysiphe corylacearum külleme hastalığının ekonomik etkisi, geleneksel Phyllactinia küllemesininkinden çok daha ağırdır:

Verim Kayıpları:

• Tedavi edilmeyen bahçelerde %20-40 arasında doğrudan verim kaybı bildiriliyor
• Şiddetli epidemi yıllarında kayıplar daha da yüksek olabilir
• Erken yaprak dökümü bir sonraki yılın verimini de olumsuz etkiler

Kalite Üzerine Etki:

• Fındık içi küçük ve zayıf kalır
• Boş fındık (çotlak) oranı yükselir
• Uzun süreli depolamada iç bozukluğu oranı artar
• İhracat kalite standartlarını karşılamayan ürün oranı yükselir

Ekonomik Boyut:

• Türkiye yıllık yaklaşık 600.000-800.000 ton fındık üretir ve dünya üretiminin %65-70’ini sağlar
• Külleme hastalığı mücadele maliyetleri (ilaçlama, iş gücü) bahçe başına belirgin şekilde artmıştır
• Hastalık, 2013’teki ilk epidemiden bu yana özellikle Doğu Karadeniz’de birim alandan alınan üründe belirgin düşüşlere neden olmuştur

Mücadele Yöntemleri

Kültürel Önlemler

Kimyasal mücadelenin etkinliğini artırmak için kültürel önlemler mutlaka uygulanmalıdır:

• Enfekte yaprakların toplanması: Sonbaharda yere dökülen yapraklar ve hastalıklı bitki artıkları toplanıp bahçeden uzaklaştırılmalı veya yakılmalıdır. Bunlar kış sporlarının (kleistotesyum) kaynağıdır
• Dip sürgünlerinin temizliği: Bulaşık dip sürgünleri kesilmeli ve imha edilmelidir
• Budama: Düzenli budama ile iyi hava sirkülasyonu ve yeterli ışıklanma sağlanmalıdır. Sıkışık taç yapısı hastalığı artırır
• Yabancı ot mücadelesi: Bahçede nemi azaltmak ve hava sirkülasyonunu iyileştirmek için yabancı otlar kontrol altında tutulmalıdır
• Dengeli gübreleme: Aşırı azotlu gübreleme yumuşak yaprak dokusu oluşturarak küllemeye duyarlılığı artırır

Kimyasal Mücadele Programı

Giresun ili fındık üretim alanlarında yapılan bilimsel araştırmalar (2015-2016), farklı ilaçlama programlarının etkinliğini ortaya koymuştur. Araştırmada 6 farklı bitki koruma ürünü test edilmiştir:

Etken Madde	Etki Grubu	Etki Şekli	Yaprak Etkinliği	Çotanak Etkinliği
Kükürt SC 800 g/l	İnorganik	Koruyucu	%85-96	%89-97
Fluopyram + Tebuconazole	SDHI + Triazol	Sistemik	Değişken	Değişken
Azoxystrobin + Difenoconazole	Strobilurin + Triazol	Koruyucu + Tedavi	İyi	İyi
Triadimenol %50	Triazol	Tedavi edici	Etkili	Etkili
Myclobutanil 245 g/l	Triazol	Tedavi edici	Etkili	Etkili
Thiophanate methyl %70	Benzimidazol	Sistemik	Orta	Orta

İlaçlama Zamanlaması

Doğru zamanlama, külleme mücadelesinin başarısını belirleyen en kritik faktördür:

1. İlaçlama — Çotanak bağlama dönemi (Nisan ortası):

• Hastalığın bir yıl önce görüldüğü bahçelerde mutlaka koruyucu olarak uygulanır
• Kükürt bazlı ilaçlar ilk uygulama için ideal
• Belirtiler görülmese bile koruyucu uygulama yapılmalıdır

2. İlaçlama — 15-20 gün sonra (Mayıs başı):

• Hastalık devam ediyorsa farklı etken madde grubuyla tekrar uygulama
• Triazol grubu (Tebuconazole, Myclobutanil) tedavi edici etki için tercih edilebilir

3. İlaçlama — Gerekirse (Mayıs sonu - Haziran):

• Yoğun bulaşıklık varsa üçüncü uygulama
• Strobilurin + Triazol kombinasyonu (Azoxystrobin + Difenoconazole) kullanılabilir

4. İlaçlama — Gerekirse (Haziran ortası - Temmuz):

• Şiddetli epidemi yıllarında dördüncü uygulama gerekebilir
• Her seferinde farklı etken madde grubu kullanarak direnç yönetimi yapın

Detaylı yıllık ilaçlama takvimi için ilaçlama takvimimize bakın.

Sonuç

Erysiphe corylacearum külleme hastalığı, 2013’ten bu yana Türkiye fındık tarımının karşılaştığı en önemli yeni tehdittir. Asya kökenli bu istilacı mantar, kısa sürede tüm fındık üretim alanlarına yayılmış ve dünya genelinde Avrupa’ya kadar ilerlemiştir. Geleneksel Phyllactinia küllemesininkinden çok daha agresif olan bu patojen, zamanında ve doğru müdahale edilmezse ciddi verim ve kalite kayıplarına neden olur.

Etkili mücadele için:

• Nisan ayından itibaren yaprakları düzenli kontrol edin
• Bir önceki yıl hastalık görülen bahçelerde çotanak bağlama döneminde koruyucu ilaçlama yapın
• Kükürt ilk tercih olarak kullanılabilir; triazol ve strobilurin gruplarıyla rotasyon yapın
• Kültürel önlemleri (budama, yaprak temizliği, dip sürgün temizliği) ihmal etmeyin
• İl tarım müdürlüğünüzün güncel mücadele tavsiyelerine uyun

Genel külleme bilgisi için Külleme hastalığı rehberimize, yıllık ilaçlama programı için ilaçlama takvimimize bakabilirsiniz. Fındık bakımının tüm aşamaları için fındık rehberimizi inceleyin.

📚 Sezer & Dolar (2017) - İlk Türkiye Raporu 📚 Giresun Kimyasal Mücadele Araştırması 📚 PLOS ONE - İtalya Araştırması (2024) 📚 EPPO Reporting Service (2021) 📚 Fındık Araştırma Enstitüsü